Աշխարհիկ Աշրամ Երևանում

«Շրամ բառացի նշանակում է ֆիզիկական աշխատանք: Աշրամը տարածք է համայնական կյանքով ապրելու համար կրոնական կամ ոչ կրոնական նկատառումներով:

NEFUIL-ը հիմնված է երեք կարևոր ուղղության վրա.

Ա. շրջակա միջավայր (մասնավորապես քաղաքային հողագործություն),
Բ. ներքին աշխարհի ճանաչում (սեփական մտքի ու բնույթի ճանաչում անհատական կենսափորձի ու գիտելիքի միջոցով),
Գ. համայնքի կերտում, որտեղ կստեղծվեն նոր նախաձեռնություններ ու ընկերություններ, ինչի միջոցով մենք կվերափոխենք մեր ներքին ու շրջակա աշխարհը:

«NEFUIL-ը հիմնված է հումանիստական մտածողության վրա. մենք շատ ենք կարևորում աշխարհիկությունը և ողջունում ենք բազմազան հոգևոր պրակտիկաների հետևորդ ու մտածողության տեր մարդկանց:»

Աթեիստների եկեղեցու պես (Sunday Assembly), աշխարհիկ աշրամը միավորում է այն, ինչը շատերի մտքում անմիավորելի է🙂  Ավելին իմանալու համար կարող եք այցելել NEFUIL-ի Այս էջը:

Դպրոցը «հանձնեցին եկեղեցուն»

Էջմիածինը դիմել էր ՀՀ Կրթության և Գիտության նախարարություն մի դպրոցի հետ «համագործակցելու» առաջարկով: Դպրոցը ԿԳ նախարարության պաշտոնյաները «հանձնեցին» Էջմիածնի «հովանուն»:

Հանրության ամենատարբեր շերտերի կողմից հարգանք վայելով հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանն անդրադարձավ այս իրողությանը՝ նշելով, որ «Մարդը, որպեսզի չկարողանա մտածել, պետք է նրա ուղեղը մանկական տարիներից տաշել … աշխատանք են տանում, որպեսզի ապագա քաղաքացին լինի իրենց ստրուկը, իրենք ձեւավորեն մտածողություն»:

ա

«Թե լույսը, թե խավարը զենք են, որի միջոցով կարելի է պայքարել, մերոնք ընտրեցին խավարը, վաղը, մյուս օրը մանկապարտեզներն էլ կվերցնեն»

բ 

Մասնագետն ընդգծեց, որ մենք դառնում ենք կրոնապետություն, որ «Մարդու ամոթ է գալիս…»:

Ամբողջ նյութը կարդացեք հետևյալ հոդվածում. «Ինչպե՞ս կարելի է դպրոցը խավարի՝ եկեղեցու ձեռքի տակ դնել»

Հումանիստների Արևելաեվրոպական Կոնֆերանս

Հւոմանիստների արևելաեվրոպական կոնֆերանսը տեղի կունենա Բուխարեստում, Ռումինիա, ապրիլի 24-26-ին, կազմակերպվում է Հումանիստների և էթիկայի միջազգային երիտասարդական կազմակերպության (International Humanists and Ethical Youth Organisation, ՀԷՄԵԿ) կողմից:

Կոնֆերանսի նպատակն է ուսուցման և ցանց ստեծղելու հնարավորություն, ու աջակցություն տրամադրել Արևելյան Եվրոպայում աշխատող և կամավորության մեջ ներգրավված երիտասարդ հումանիստներին (18-35 տարեկան): Աշխատարաններ (workshops) կլինեն հետևյալ թեմաներով.

-առաջնորդություն,
-հաշվապահություն,
-սոցիալական մեդիայի գործածում,
-հրապարակայնություն

և այլ ոլորտներ:

կոնֆերանս

Հումանիստների համաշխարհային կոնգրեսի ժամանակ ՀԷՄԵԿ-ը որպես իր թիրախային տարածաշրջան ընտրեց Արևելյան Եվրոպան (ավելի շատ ներգրավված հումանիստներ կան Հյուսիսային Եվրոպայից), և այս միջոցառման ընթացքում էլ ուշադրությունը կենտրոնացած է հետևյալ տարածաշրջանների վրա. Բալթիկա, Կովկաս և Հարավային ու Արևելաեվրոպական երկրներ:

 

ԻՆՉՈ՞Ւ

 

«Արևելյան Եվրոպայում մարդիկ բախվում են սոցիոլոգիական, տնտեսական և կրոնական այնպիսի խնդիրների, որոնք տարբերվում են Հյուսիսային/Արևմտյան Եվրոպայում եղող խնդիրներից: Հումանիզմը շատ ավելի երիտասարդ է այս երկրներում, և մեր անդամները հաճախ իրենց ազգային կազմակերպություններում զբաղված են լինում այլ գործերով: Այնտեղ գործող հումանիստ երիտասարդությունը շատ ավելի քիչ աջակցություն է ստանում և շատ ավելի քիչ ֆինանսական հնարավորություններ ունի, իսկ կրոնական խմբերն ընդհանուր առմամբ շատ ավելի հզոր են»:

Այս կոնֆերանսը կհանդիսանա հանդիպման կետ տարբեր մշակույթներից եկող այն մարդկանց համար, ովքեր համախմբված են միևնույն գաղափարի շուրջ. Եվրոպա, որտեղ Աշխարհիկությունը, մտքի և խոսքի ազատությունը, հանդուրժողականությունն ու բանական մտածողությունը մարդ արարածներին առաջնորդող ամենակարևոր սկզբունքներից են: Ցանկանում ենք ձեզ հրավիրել, որպեսզի միանաք այս անդրանիկ միջոցառմանը:

Հասանելի են մասնակի և ամբողջական գրանտեր ճանապարհածախսն ու բոլոր ծախսերը հոգալու համար:

Թվիթերում և Ֆեյսբուքում կարող եք գործածել հետևյալ հեշթեգը. #HEEC2015

Ավելին իմանալու և դիմելու համար այցելեք պաշտոնական կայք

:

Հաղթեցին ձախերը. աթեիստ վարչապետ

Հունաստանում կայացած ընտրություններում հաղթել է ՍԻՐԻԶԱ ( ΣΥΡΙΖΑ ) կուսակցությունը, որի անունը բացվում է որպես «Ծայրահեղ ձախերի կոալիցիա» (Συνασπισμός Ριζοσπαστικής Αριστεράς):

ՍԻՐԻԶԱ-ն, որը ծայրահեղ ձախակողմյան հակակապիտալիստ կուսակցություն է, խոստացել է վերացնել բանկերի կողմից ժողովրդի վրա փաթաթած պարտքը, նաև ավելի շատ գումար հատկացնել կարիքավորներին ու սոցիալական ծառայությունների համար, ի հակադրումն Հունաստանի վարած քաղաքականության, որը բանկերի կուտակած պարտքերի պատճառով ծանր վիճակի մեջ էր դրել Հունաստանի բնակչությանը, ով ստիպված վճարում էր բանկերի փոխարեն, նախկին կառավարության նեոլիբերալ մոտեցումների պատճառով:

Կուսակցության անդամներ են անկախ քաղաքական գործիչներ, ներառյալ դեմոկրատական սոցիալիստներ, ձախակողմյան պոպուլիստներ, կանաչներ, մաոիստներ, տրոցկիյիստներ, եվրոկոմունիստներ և այլոք: Աշխարհիկ այս կուսակցությունն ընդդիմանում է, ի թիվս այլ բաների, հունական կառավարության կողմից Հույն ուղղափառ եկեղեցուն տրված արտոնություններին: Սիրիզայի կողմից Հունաստանի և Եվրոպարլամենտի անդամ Դիմիտրոս Պապադիմուլիսը մոտ չորս շաբաթ առաջ նշել է, որ «Հունաստանը պետք է լինի Եվրոմիության հարգված անդամ», և որ ԵՄ-ից դուրս գալու որևէ կարիք չկա:

Ալեքսիս Ցիպրասը՝ կուսակցության առաջնորդը, ով ըստ The Guardian-ի աթեիստ է, դարձել է Հունաստանի վարչապետ: Նա նաև կրոնական ծեսով չի ամուսնացել իր սիրելի կնոջ հետ, ում հետ միասին նրանք ունեն երկու երեխա, և շարունակում է քաղաքացիական միության մեջ մնալ իր կնոջ հետ: Ինչևէ, Ցիպրիսը հանդիպել է Հռոմի Պապի հետ, և պապին նկարագրել որպես «աղքատների հովվապետ»: Հռոմի Պապ Ֆրանցիսկը, ով նույնպես մինչև Շարլի շաբաթաթերթի մասին արած իր հայտարարությունները վայելում էր շատ ձախակողմյանների ու լիբերալների համակրանքը, Ցիպրասին ասել է, որ «Դուք՝ երիտասարդ քաղաքական գործիչներդ, այլ լեզվով եք խոսում, որը կարծես հույսի մեղեդի լինի»: Ցիպրասի խոսքով, նա և Պապը համաձայնեցին, որ «Եվրոպայի ձախակողմյանների և քրիստոնեական եկեղեցու միջև երկխոսությունը շարունակելու կարիք կա»: Ինչպես նաև, որ «Կարիք կա ստեղծել ընդհանրական (էկումենիկ) դաշինք ընդդեմ աղքատության, անհավասարության, ընդդեմ այն մտածողության, որ շուկան ու շահը մարդկանցից ավելի կարևոր են»: (1)

Ալեքսիս Ցիպրաս, Հունաստանի վարչապետ՝ սկսած 2015 թ. հունվարի 26-ից: նկարի աղբյուրը. http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22767&subid=2&pubid=63974014

Երդմնակալության արարողության ժամանակ, որը կայացավ երեկ, հունվարի 26-ին, Ցիպրասը մերժեց ավանդական կրոնական երդումը: Փոխարենը, Ցիպրասի երդմնակալությունը կայացավ քաղաքացիական արարողությամբ, և նա ավանդական կրոնական տեքստի երդման փոխարեն երդվեց «պատվով ու խղճով»: Նա Հունաստանի ամենաերիտասարդ վարչապետն է: (2)

Սիրիզայի պաշտոնական կայքում Պոլիմերիս Վոլիսը (ժամակակից պատմության դասախոս) գրում է.

«Վերջին հինգ տարիների ընթացքում հույն ժողովուրդն անցնում էր գաղափարային «ճգնաժամի» միջով տնտեսական և սոցիալական ճգնաժամին զուգընթաց. կյանքից նրանց հիմնական ակնկալիքներն ու աշխարհում կայունության մասին պատկերացումները կասկածի տակ դրվեցին: Դրա պատճառով էլ ընտրողներին ձախակողմյան կառավարության գաղափարով վախացնելու նպատակով աջակողմյան ուժերի՝ անհայտի նկատմամբ վախ տարածելու վարած տակտիկան տապալվեց: Ճգնաժամի հետևանքներից մեկն այն է, որ մարդիկ սովորեցին ապրել առանց անցյալում վստահելի եղած գաղափարների, և փոփոխության նկատմամբ նրանց վախը նվազեց:

«Ձախակողմյան կառավարության համար չկա եղող որևէ «նախագիծ», և դրա պատճառով էլ Սիրիզայի ստեղծած կառավարությունը եվրոպացի ձախակողմյանների կողմից կդիտարկվի որպես նոր մտածողության (պարադիգմի) ստեղծում: Ինչպիսի՞ն կլինի ձախակողմյան կառավարության վարած քաղաքականությունը տնտեսության, կրթության, ներգաղթի, առողջության ապահովագրության համակարգի ու այլ հարցերի շուրջ ֆինանսական և արտաքին պարտքի ճգնաժամի պայմաններում: Չկան պարզ պատասխաններ: Ձախակողմյանների կառավարությունը ստիպված փորձարարության է դիմելու, որպեսզի գտնի նոր ճանապարհներ և նոր պատասխաններ: Անցյալին վերադառնալու մասին մտածելն էլ ավելորդ է, կա նոր ապագայի հնարավորություն միայն: Եվ այդ պատճառով կենտրոնական հարցը հետևալն է. ի՞նչ տեսակի հասարակություն ենք ուզում ունենալ չորս տարվա ընթացքում, և ձախակողմյան ուժերն ինչպե՞ս մեզ կարող են տանել դեպի այն: (3)

1  http://www.theguardian.com/world/2014/sep/18/pope-francis-alexis-tsipras-vatican

http://www.patheos.com/blogs/progressivesecularhumanist/2015/01/atheist-sworn-in-as-new-prime-minister-of-greece/

3  http://syriza.net.gr/index.php/en/pressroom/298-polymeris-voglis-the-left-in-power 

Նաև վերցվել է մի քանի տվյալ Վիկիպեդիայի՝ կուսակցությանը վերաբերող հոդվածից:

Charlie Hebdo à l’arménien

Շաղլին այն շաբաթաթերթն էր, որի վրա հարձակվեցին իսլամիստ ծայրահեղականները՝ սպանելով մի քանի աշխատակցի:

Հետաքրքիր է, որ հայկական իրականության մեջ նման մի իրավիճակ է առցանց տիրույթում. չնայած գործը դեռ սպանության չի հասել, սակայն հնչում են սպառնալիքներ, հայհոյանքներ, սպանելու, վառելու ու այլ կոչեր, ընթանում է քրիստոնեական ջիհադ ընդդեմ սատիրիկ բովանդակության մի նյութի:

hate

hate4

Ամբողջ աղմուկը բարձրացրել է տվյալ նյութը: Տարբեր օգտատերեր տարբեր ձևով են ընկալում նյութը, և տարբեր ձևով են արձագանքում:

Ոչ հավատացյալներիս, նաև հավատացյալների որոշ մասին, շատ էր վրդովեցրել ու զայրացրել այն փաստը, որ Գյումրվա սպանդի կապակցությամբ, հատկապես վերջին երեխայի մահվան կապակցությամբ, շատ քրիստոնյաներ կարծես «հանգստանում» ու «սփոփվում» էին, անգամ «ուրախանում», որ «դրախտում ևս մեկ հրեշտակ ավելացավ»՝ մտածելով, որ որբ երեխային այս աշխարհում մեծանալը շատ դժվար կլիներ, և «աստված գիտի, թե ինչ ա անում»…

գ

Եվ ահա, այդ կապակցությամբ «Ճանաչիր Ինձ՝ քո Աստծո՛ն» էջում հայտնվեց սատիրիկ բովանդակության նյութ, որն ասում է, որ «Գյումրվա մի քանի հրեշտակներն ինձ բավարար չեն», և քանի որ մի հոծ զանգված ուրախ է, որ նոր հրեշտակներ են ավելացել երկնքում, ու որ «Աստված ինքն է որդեգրել երեխային», գրառման մեջ «Աստված»-ն ասում է, որ Պերմյակովն իրականում կարևոր միսսիա է կատարում՝ իր համար հրեշտակներ է մատակարարում, ու նրան պետք է ազատ արձակել:

hate2

hate3

ԱՎԵԼԻՆ, qahana.am կայքը հայտարարեց, որ «Սերյոժա Ավետիսյանին որդեգրեց ինքն Աստված»… ընթերցեք ինքներդ.

ե

Որբ երեխան, ըստ հոգևորականների ու շատ հավատացյալների «…չէր կարողանա ապրել այս մեղավոր աշխարհում առանց ծնողների…» … …. …… հետաքրքիր է՝ ի՞նչ են մտածում նման մտքեր արտահայտող մարդիկ Հայաստանի և աշխարհի միլիոնավոր որբերի մասին, որոնք բարեբախտաբար չեն «որդեգրվում» Աստծո կողմից և «սփոփանքի» աղբյուր չեն դառնում շատերի համար… և ի վերջո, գուցե Պերմյակովն իրո՞ք լավն է, ըստ այս մտածողության, եթե «հրեշտակներ» է մատակարարում տիեզերքի տիրակալին…

Ֆեյսբուքյան «Աստվածը» հստակեցրեց ավելի ուշ, թե ինչումն է խնդիրը, ըստ իրեն. պատաս

Եվ կան տարբեր մեկնաբանություններ, որոնք նաև ներառում են սատարման խոսքեր:

Իրականությունն այն է, որ կրոնական մոլեռանդություն կա նաև Հայաստանում, ու չնայած հայ քրիստոնյաներն իրենց գործողություններով չեն հասել աֆրիկացի ու ռուս քրիստոնյաների մակարդակին (աֆրիկյան որոշ քրիստոնեական երկրներում աթեիստներին, վհուկներին, նույնասեռականներին ու այլոց ուղղակի այրում են ու սպանում), բայց մենք արդեն ունենք մոլեռանդ ձևով դաստիարակված հավատացյալների մի քանի սերունդ, ու եթե հավասարակշռություն չապահովվի, եթե կրոնի ազատության հետ մեկտեղ չապահովվեն ու չարժևորվեն նաև կրոնից ազատության և խոսքի ազատության գաղափարները, հեռու չի լինի այն օրը, երբ Հայաստանն էլ կհասնի նման մի վիճակի, հատկապես երբ հաշվի ենք առնում, որ այսօր անգամ պետականի ու կրոնականի սահմաններն ակտիվորեն ջնջվում են, և կառավարությունը փորձում է կրոնն օգտագործել իր շահերի համար, և դա երբեմն ստացվում է…

նկարի աղբյուրը՝ http://www.bbc.com/news/live/world-europe-30722098

Սպանություններից հետո միլիոնավոր մարդիկ դուրս եկան փողոցներ՝ ապացուցելով, որ «Չենք վախենում»: Նկարի աղբյուրը. http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/france/11329976/Paris-Charlie-Hebdo-attack-live.html

Ի՞նչ եք մտածում դուք այս ամենի մասին: Ինչքանո՞վ է կարևոր սատիրայի և հումորի դերը, ի՞նչ տարբերություն «հարգել հավատացյալին» (կամ անհավատին) և «հարգել հավատը» (կամ նրա փիլիսոփայությունը) գաղափարների միջև:

Մասնակցի՛ր միջազգային ծրագրին

Իսկ եթե կազմակերպենք կրոնին, հավատին, աշխարհիկությանն ու ժողովրդավարությանը վերաբերող ծրագի՞ր…

Ծրագիրը մշակում ենք ինքներս, և ցանկացած մշակող կարող է (ցանկության դեպքում) դառնալ նաև ծրագրի մասնակից: Հավանաբար առաջին ծրագիրը կիրականացվի Հայաստանում, և հուսանք կստեղծենք պարարտ հող համագործակցությունների ու նոր, ավելի երկարաժամկետ ծրագրերի ու գործողությունների, ավելի համակարգված ու կանոնավոր գործունեության համար:

erasmus plus 2

Ծրագիրը կիրականացվի ԵՄ-ի Erasmus+ ծրագրի շրջանակում: Ծրագրի նախնական տարբերակն արդեն պատրաստվում է, բայց դրա վրա դեռևս միայն մեկ կամավոր է աշխատում, իսկ ծրագիրն ավելի արժեքավոր կդառնա, երբ որ ավելի շատ մարդ ներդնում անի: Միակ նախապայմանն անգլերեն իմանալն է. գերազանց չէ, բայց աշխատանքային լեզուն անգլերենն է, և ծրագիրն իրականացվելու է ԵՄ անդամ պետություններից մեկը ներկայացնող որևէ կազմակերպության  կամ ոչ ֆորմալ խմբի հետ:

Էրազմուս Պլյուսի ուղեցույցը բացատրում է բոլոր անհրաժեշտ քայլերը, չնայած մեկ ընթերցումով ամբողջական պատկերը հաստատ չեք ընկալի, և կարիք կլինի հատկացնել ավելի երկար ժամանակ, գուցե մի քանի շաբաթ: Բայց աշխատանքային հանդիպումների շնորհիվ գործընթացը կարող ենք արագացնել ու հեշտացնել🙂

erasmus plus

Ես ուղեցույցը դանդաղ նաև հայերեն եմ թարգմանում, ուստի կարող եմ հետաքրքրվողների հետ կիսել հայերեն թարգմանած էջերը:

Ծրագրով իրականացնելու ենք Youth exchange, փոխանակման ծրագիր երիտասարդների համար. երկու (կամ ավել) երկրներից հստակ թվով երիտասարդներ, ում հետաքրքրում է տվյալ թեման, անկախ իրենց ցանկացած հատկանիշից ու բնութագրիչից, կմիանան հայ երիտասարդների հետ, ու կաշխատենք ինքնազարգացման, ինչպես նաև մեզ հետաքրքրող թեմաների ու խնդիրների վրա:

Հետաքրքրվողները կարող են գրել sevak2009@hotmail.com Էլ. փոստին, կամ մեր ֆեյսբուքյան էջին:

 

 

 

Վոլտերի կյանքից ու գործերից

Վոլտերի ծնունդն անցավ ոչ շատ մարդաշատ, բայց կայացավ🙂 Հիմա կիսում ենք որոշ տվյալներ Վոլտերի կյանքից, այն ինչից խոսել ենք հանդիպման ժամանակ, ինչպես նաև նրա աշխատություններից հատվածներ ֆրանսերենով ու հայերենով, սրանք այն հատվածներն են (հիմնականում Կանդիդից), որոնցից մեջբերումներ արեցինք հանդիպման ժամանակ:

ԿԵՆՍԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

Ֆղանսուա Մաղի-Աղուեին, ով ծնվել էր ազնվականի ընտանիքում, և ստեղծագործել Վոլտեր կեղծանունով, կարելի է նկարագրել ամենատարբեր ձևերով. իրավապաշտպանից ու փիլիսոփայից մինչև գրող ու մեծահարուստ «օլիգարխ»: Նա երկու անգամ բանտարկվել է Բաստիլում, աքսորվել է, իսկ Ֆրանսիայի վերջին թագավորներից մեկը նրա մասին ասել է. «Մի՞թե չենք կարող ձերբազատվել այդ ծերուկից»: Երբ մարտնչող կաթոլիցիզմը դեռևս խոշտանգում էր մարդկանց, Վոլտերը հանձն առավ «անաստվածներին» պաշտպանել, ոմանց՝ ետմահու, քանի որ կաթոլիկներն այդպիսով փորձում էին պայքարել «աղանդների» դեմ ու հանուն «ավանդույթների» պահպանման:

Մի քանի նման հաջող փորձերը մեծ հույս ներշնչեցին բոլորին, այդ թվում՝ Վոլտերին, ով երբեմն անձամբ ստիպված էր հրաժարվել սեփական գործերի հեղինակությունից (հանրայնորեն ժխտում էր, որ ինքն է գրել այս կամ այն գործը), որպեսզի խուսափեր կրոնական բնույթի հետապնդումներից ու խոշտանգվելուց: Վառ օրինակ է նրա Կանդիդ աշխատությունը: Այն պաշտոնապես արգելեցին հրատարակել, ինչպես շատ այլ գործեր և՛ Վոլտերից, և՛ ժամանակի այլ նշանավոր գրողներից, ուստի տպագրությունն արվում էր գաղտնի: Առաջին իսկ տարում տպագրվեցին և վաճառվեցին գրքի տասնյակ հազարավոր օրինակներ: Սա այն ժամանակ, երբ մեկ գիրք տպագրելը պահանջում էր ահռելի աշխատանք, ժամանակ ու ջանք, երբ յուրաքանչյուր էջը տպագրելը խլում էր երկար ժամեր:

Ֆղանսուան, 19 տարեկան երիտասարդը, դատապարտվել է մահվան (սկզբում կտրել են նրա լեզուն, տանջել, հետո գլխատել ու այրել են մարմինը) Փարիզի պարլամենտի կողմից, փայտե խաչի նկատմամբ «անարգանքի և սրբապղծության» և կրոնական երթ նկատելիս գլխարկը չհանելու համար: Դատավորը Ամիենի եպիսկոպոսն էր, ով էլ կարդաց դատավճիռը: Վոլտերին հաջողվում է ետմահու արդարացնել սպանված պատանուն և փրկել մի քանի այլ մեղադրյալի, ում նույն ճակատագիրն էր սպառնում:

 

Վոլտերը հարստանալուց հետո առանձնատուն է ձեռքբերում մի փոքր գյուղում, ներդրումներով օգնում է նաև գյուղացիներին, և փոքրիկ աղքատ գյուղը դառնում է ծաղկուն ավան: Այդ տունն «ուխտագնացների» հանգրվան է դառնում. դարի բոլոր լուսավորյալները, ուսյալները, դոգմաների հետ անհամաձայններն ու մտավորականները գնում էին նրան տեսակցության, իսկ Վոլտերն էլ սովորաբար սիրում էր հյուրերին ընդունել: Նրա  հյուրերն անակընկալի էին գալիս, երբ մտնում էին Վոլտերի տարածք. տան ճակատին մեծ տառերով գրել էր “Dieu et Voltaire” («Աստված և Վոլտեր»), և «Վոլտեր» ավելի մեծ տառերով էր գրված, քան «Աստված» բառը):

Կազմակերպված կրոնը Վոլտերի ու 18-րդ դարի շատ մտավորականների, այդ թվում և էնցիկլոպեդիստների մեծագույն թշնամին էր, չնայած Վոլտերն ինքը հավատում էր աստվածության գոյությանը: Վոլտերը, ի տարբերություն այլ էնցիկլոպեդիստների, որոնց հետ ինքն էլ էր համագործակցում, համոզված էր, որ գիտելիքը պետք է ոչ թե ներառել մեծածավալ ու թանկարժեք էնցիկլոպեդիայի էջերում, որը հասանելի չէր անգամ բոլոր կարդալ իմացող մարդկանց, այլ փոքր աշխատությունների միջոցով տարածել ավելի լայն մասսաների շրջաններում: Նրա շատ գործեր հենց այս նպատակն էին հետապնդում, և «Փիլիսոփայական նամակներ»-ը, որը նկարագրվում է որպես «հին ռեժիմի դեմ շպրտված առաջին ռումբը», ինչպես նաև համարվում է լուսավորության դարաշրջանի առաջին գրավոր մանիֆեստը, էդպիսինն է:

«Փիլիսոփայական նամակներ»-ից, «Նամակ (Բան) առևտրի մասին»

 

Հաճախ փոքր խմբերով մարդիկ հավաքվում էին «սալոններում» (մեծահարուստների ու ազնվականների տներում, հատուկ սենյակներում), և այս փոքր ու գաղտնի հավաքների ժամանակ էր, երբ ընթերցվում էին աշխատություններ, փոխանակվում կարծիքներ, ու ձևավորվում էր Նոր Եվրոպայի դիմագիծը, որի կարևորագույն արժեքներից էին դառնալու մարդասիրությունը, մարդու իրավունքները, ազատությունը, աշխարհիկությունն ու կրթությունը:

Իր կյանքի ընթացքում Վոլտերը գրում է քսան հազարից ավել նամակ ու ստեղծագործություն, և կյանքի վերջում հասնում է աննկարագրելի փառքի, ճանաչման ու տնտեսական բարեկեցության: Իր իսկ վկայությամբ, նա ծնվել էր բավականին աղքատ ազնվականի ընտանիքում, իսկ կյանքի վերջում ուներ մեծ տնտեսություն, կուտակած բավականաչափ գումար և բավարար սեփականություն: Այգեգործությունն ու հող մշակելը դառնում են իր կյանքի կարևոր զբաղմունքները, չհաշված գրելն ու ստեղծագործելը:

 Մեջբերում Zadig-ից

Ցեդեկը (Zadig) Վոլտերի գրած նովելներից է, որը պատմում է մի մարդու մասին, ով անցնում է տարբեր դժվարությունների միջով, վերցվում է պատանդ, դառնում է ստրուկ, հանդիպում է առասպելական կերպարի, և ի վերջո դառնում թագավոր: 

Ցեդեկը հատկապես առանձնանում էր իր դատողություններով, որպես դատավոր նա համարվում էր լավագույնը, ինչն էլ զայրացնում է հոգևորականներին: Հավանական է, որ այստեղ արտացոլված է 18-րդ դարի ֆրանսիական իրականությունը, երբ թագավորը շատ դաժան էր և միայն իր հաճույքների մասին էր մտածում, պաշտոնյաները կաշառակեր էին, եկեղեցին իշխում էր կյանքի բոլոր բնագավառներում, և ժողովուրդն ու մտավորականները ցանկանում էին ունենալ Ցեդեկի կամ Զադիգի նման կառավարիչներ ու ղեկավարներ:

Quand il jugeait une affaire, ce n’était pas lui qui jugeait, c’était la loi; mais quand elle était trop sévère, il la tempérait; et quand on manquait de lois, son équité en faisait qu’on aurait prises pour celles de Zoroastre. C’est de lui que les nations tiennent ce grand principe, Qu’il vaut mieux hasarder de sauver un coupable que de condamner un innocent. Il croyait que les lois étaient faites pour secourir les citoyens autant que pour les intimider. Son principal talent était de démêler la vérité, que tous les hommes cherchent à obscurcir. Dès les premiers jours de son administration il mit ce grand talent en usage. Un fameux négociant de Babylone était mort aux Indes; il avait fait ses héritiers ses deux fils par portions égales, après avoir marié leur soeur, et il laissait un présent de trente mille pièces d’or à celui de ses deux fils qui serait jugé l’aimer davantage. L’aîné lui bâtit un tombeau, le second augmenta d’une partie de son héritage la dot de sa soeur; chacun disait: C’est l’aîné qui aime le mieux son père, le cadet aime mieux sa soeur; c’est à l’aîné qu’appartiennent les trente mille pièces. Zadig les fit venir tous deux l’un après l’autre. Il dit à l’aîné: Votre père n’est point mort, il est guéri de sa dernière maladie, il revient à Babylone. Dieu soit loué, répondit le jeune homme; mais voilà un tombeau qui m’a coûté bien cher!

Zadig dit ensuite la même chose au cadet. Dieu soit loué! répondit−il, je vais rendre à mon père tout ce que j’ai; mais je voudrais qu’il laissât à ma soeur ce que je lui ai donné.

Vous ne rendrez rien, dit Zadig, et vous aurez les trente mille pièces; c’est vous qui aimez le mieux votre père.

Երբ նա գործ էր քննում, գործը ոչ թե նա էր քննում, այլ՝ օրենքը, բայց եթե օրենքը շատ դաժան էր լինում, նամեղմացնում էր այդ օրենքը, իսկ երբ հստակ օրենք չէր լինում, իր անաչառությունը ստիպում էր շարժվել Զրադաշտի օրենքներով: Նրանից էր, որ ազգերը քաղել էին այն նշանավոր սկզբունքը, ըստ որի ավելի լավ էր ռիսկի դիմել՝ փորձելով փրկել մեղավորին, քան թե դատապարտել անմեղին: Նա կարծում էր, որ օրենքները ստեղծված էին քաղաքացիներին օգնության հասնելու, այլ ոչ թե նրանց ճնշելու համար: Նրա մեծագույն տաղանդը ճշմարտությունը զտելն էր, այն ճշմարտությունը, որը բոլոր մարդիկ փորձում են մշուշոտել: Իր պաշտոնավարման առաջին իսկ օրերից նա օգտագործում էր իր այս մեծ տաղանդը: Բաբելոնի մի հայտնի առևտրական էր մահացել Հնդկաստանում, և իր երկու տղաներին ժառանգ էր հռչակել՝ հավասար բաժիններ նրանց տալով, ինչը կստանային, երբ իրենց քրոջն ամուսնացնեին, և նա նաև թողել էր երեսուն հազար կտոր ոսկու չափ նվեր իր երկու տղաներից նրան, ով կապացուցեր, որ ավելի շատ էր սիրում իր հորը: Մեծը հոր համար կառուցեց մի շիրմաքար, փոքրն իր ժառանգության մի մասից օժիտ հատկացրեց իր քրոջը, և բոլորն ասում էին՝ մեծ տղան է, որ ավելի է սիրում իր հորը, իսկ փոքր տղան ավելի սիրում է իր քրոջը, մեծին է, որ պետք է պատկանի երեսուն հազար կտոր ոսկին: Ցեդեկը երկու որդուն հերթով կանչեց իր մոտ: Մեծին նա ասաց. Ձեր հայրն իրականում մահացած չէ, նրան բուժել են իր հիվանդությունից, նա Բաբելոն է վերադառնում: Փա՛ռք Աստծո, պատասխանում է երիտասարդը, բայց շիրմաքարը վրաս շա՛տ թանգ նստեց:

Ցեդեկը նույն բանն ասաց փոքրին: Փա՛ռք Աստծո, պատասխանեց փոքրը, հորս կվերադարձնեմ այն ամենն, ինչ ունեմ, բայց կուզենամ, որ նա քրոջս թողնի այն, ինչ նրան եմ տվել:

Դուք ոչինչ էլ չեք վերադարձնի, ասաց Ցեդեկը, և դուք կստանաք երեսուն հազար կտոր ոսկին. դո՛ւք եք, որ ավելի շատ եք սիրում ձեր հորը:

Ժան Յուբեղի կտավը. «Վոլտերը հեքիաթ պատմելիս»

Մեջբերումներ Candide-ից

Կանդիդը Վոլտերի ստեղծած ամանահայտնի գործերից մեկն է: Այն դուր չէր եկել իշխող խավին, քանի որ ներառում էր իշխող հիերարխիայի ու բարքերի քննադատություն, այդ թվում ներառում էր հումոր և երգիծանք կրոնական հարցերի շուրջ:

Գլխավոր հերոսը՝ Կանդիդը, համեստ երիտասարդ է, ով կրում է ամենադաժան զրկանքները, աշխարհիկ ու կրոնական կառավարիչների, նաև ծովահենների կողմից ենթարկվում է աննկարագրելի զրկանքների, խոշտանգումների: Հետո իր նվիրյալ ընկերոջ ու ծառայի՝ Կակամբոյի, հետ հայտնվում է Էլդորադո առասպելական երկրում:

Հատկապես հետաքրքիր է, թե ինչպես է ըստ Վոլտերի կազմակերպված «իդեալական հասարակարգը», ինչպես է իրեն պահում թագավորը, ինչ աշխարհիկ ինստիտուտներ են գործում էնտեղ, ինչ են մարդիկ մտածում կրոնի ու աստվածության մասին էնտեղի բնակիչներն ու ամենաիմաստուն պաշտոնյան: Ի վերջո Կանդիդին հաջողվում է գտնել իր սիրելի կնոջը, և նրանք մի փոքր խմբով հայտնվում են Կոստանդնուպոլսում, հանդիպում Թուրքիայի ամենահայտնի հոգևորական հեղինակությանը, և հասարակ թուրք գյուղացու տանը բացահայտում են ապրելու իմաստը կամ, հերոսներից մեկի խոսքերով, «կյանքը ավելի տանելի դարձնելու» միջոցը: 

Chapitre 3, p. 52 “Rien n’était si beau, si leste, si brillant, si bien ordonné que les deux armées. Les trompettes, les fifres, les hautbois, les tambours, les canons, formaient une harmonie telle qu’il n’y en eut jamais en enfer. Les canons renversèrent d’abord à peu près six mille hommes de chaque côté ; ensuite la mousqueterie ôta du meilleur des mondes environ neuf à dix mille coquins qui en infectaient la surface. La baïonnette fut aussi la raison suffisante de la mort de quelques milliers d’hommes. Le tout pouvait bien se monter à une trentaine de mille âmes.”

Ոչինչ այնչափ գեղեցիկ, ճարպիկ, պայծառ, այդ աստիճան լավ կազմակերպված չէր, ինչպես երկու բանակներն էին: Շեփորները, սրինգները, հոբոյները, թմբուկները, հրանոթները ստեղծում էին այնպիսի մի ներդաշնակություն, ինչպիսին երբեք չի եղել դժոխքում: Հրանոթները սկզբում գետնին տապալեցին մոտ 6000 մարդ ամեն կողմից, հետո մուշկետավոր զինվորները աշխարհներից լավագույնի մակերեսն աղտոտող մոտավոր իննից տաս հազար սրիկայի հեռացրեցին: Սվինները նույնպես դարձան մի քանի հազար մարդու մահվան ծանրակշիռ պատճառ: Ընդհանուր ներգրավված կլինեին մոտ երեսուն հազար հոգի:

 

Chapitre 14, p. 91 «- Tu as donc été déjà dans le Paraguay ? dit Candide. — Eh vraiment oui ! dit Cacambo ; j’ai été cuistre dans le collège de l’Assomption, et je connais le gouvernement de Los Padres… C’est une chose admirable que ce gouvernement. Le royaume a déjà plus de trois cents lieues de diamètre ; il est divisé en trente provinces. Los Padres y ont tout, et les peuples rien ; c’est le chef-d’oeuvre de la raison et de la justice. Pour moi, je ne vois rien de si divin que Los Padres, qui font ici la guerre au roi d’Espagne et au roi de Portugal, et qui en Europe confessent ces rois ; qui tuent ici des Espagnols, et qui à Madrid les envoient au ciel : cela me ravit…»

Այսինքն դու արդեն եղե՞լ ես Պարագվայում, — հարցնում է Կանդիդը: — Իրոք եղել եմ, — ասում է Կակամբոն, — ես Ասոմպսիոնի քոլեջում սպասավոր եմ եղել, ու հինգ մատներիս պես ճանաչում եմ Հայրերի կառավարությունը… Շա՛տ հիասքանչ կառավարություն է… Հայրերն (ժեզուիտ հոգևորականները) այնտեղ ամեն ինչ ունեն, իսկ ժողովուրդը՝ ոչինչ. դա բանականության ու արդարության մի գլուխգործոց է: Ես Հայրերի նման այդչափ աստվածային բան չգիտեմ, ովքեր այստեղ պատերազմ են հայտարարում Իսպանիայի ու Պորտուգալիայի թագավորների դեմ, իսկ Եվրոպայում նրանց են ենթարկվում, ովքեր այստեղ սպանում են իսպանացիներ, իսկ Մադրիդում նրանց երկինք են ուղարկում (մահվանից առաջ օրհնում), դա ինձ ուրախացնում է… (Հաջորդ հատվածից սկսած Կանդիդն ու Կակամբոն Էլդորադոյում են)

 

Ch. 17, p. 103  Où sommes-nous ? s’écria Candide ; il faut que les enfants des rois de ce pays soient bien élevés, puisqu’on leur apprend à mépriser l’or et les pierreries. » Cacambo était aussi surpris que Candide. Ilsapprochèrent enfin de la première maison du village ; elle était bâtie comme un palais d’Europe.»

 

— Որտե՞ղ ենք, — բղավեց Կանդիդը, — թագավորների երեխաներն այս երկրում պետք է որ լավ դաստիարակված լինեն, քանի որ նրանց սովորացնում են ատել ոսկին ու (թանկարժեք) քարերը: Կակամբոն նույնքան զարմացած էր, որքան որ Կանդիդը: Նրանք վերջապես մոտեցան գյուղի առաջին հանդիպած տանը, այն կառուցված էր եվրոպական մի դղյակի շուքով:

 

Ch. 18, p. 105 « Quand le repas fut fini, Cacambo crut, ainsi que Candide, bien payer son écot en jetant sur la table de l’hôte deux de ces larges pièces d’or qu’il avait ramassées ; l’hôte et l’hôtesse éclatèrent de rire, et se tinrent longtemps les côtés. Enfin ils se remirent : Messieurs, dit l’hôte, nous voyons bien que vous êtes des étrangers ; nous ne sommes pas accoutumés à en voir. Pardonnez-nous si nous nous sommes mis à rire quand vous nous avez offert en payement les cailloux de nos grands chemins. Vous n’avez pas sans doute de la monnaie du pays, mais il n’est pas nécessaire d’en avoir pour dîner ici. Toutes les hôtelleries établies pour la commodité du commerce sont payées par le gouvernement. Vous avez fait mauvaise chère ici, parce que c’est un pauvre village ; mais partout ailleurs vous serez reçus comme vous méritez de l’être.

Երբ ճաշը վերջացավ, Կակամբոն կարծեց, նույնն էլ Կանդիդը մտածեց, որ իր հաշիվը մեծահոգաբար փակեց՝ տանտիրոջ սեղանին նետելով ոսկու այն մեծ երկու կտորներից, որոնք նա հավաքել էր (ճանապարհին): Տանտերն ու տանտիրուհին ծիծաղից պայթեցին, ու երկար ժամանակ լիաթոք ծիծաղեցին: Վերջապես ուշքի եկան. «Պարոնայք, ասաց տանտերը, մենք տեսնում ենք, որ դուք օտարերկրացիներ եք: Մենք սովոր չենք օտարերկրացիներ տեսնելուն: Ներեցեք մեզ, երբ սկսեցինք ծիծաղել, երբ առաջարկեցիք մեզ վճարել մեր ճանապարհներին թափված քարի կտորներով:  Անկասկած, մեր երկրի արժույթից չունեք, բայց դրանից ունենալ անհրաժեշտ չէ այստեղ ընթրելու համար: Առևտուրն ավելի լավ ձևով կազմակերպելու նպատակով ստեղծված բոլոր հյուրատների համար վճարում է պետությունը: Ձեզ էստեղ չդիմավորեցին որպես թանկ հյուրեր, որովհետև սա աղքատ գյուղ է, բայց բոլոր մյուս վայրերում ձեզ կդիմավորեն այնպես, ինչպես որ արժանի եք:

 

Ch. 18, p. 107 Candide ne se lassait pas de faire interroger ce bon vieillard; il voulut savoir comment on priait Dieu dans l’Eldorado. « Nous ne le prions point, dit le bon et respectable sage; nous n’avons rien à lui demander; il nous a donné tout ce qu’il nous faut; nous le remercions sans cesse.» Candide eut la curiosité de voir des prêtres; il fit demander où ils étaient. Le bon vieillard sourit. «Mes amis, dit-il, nous sommes tous prêtres; le roi et tous les chefs de famille chantent des cantiques d’actions de grâces solennellement tous les matins ; et cinq ou six mille musiciens les accompagnent. — Quoi! vous n’avez point de moines qui enseignent, qui disputent, qui gouvernent, qui cabalent, et qui font brûler les gens qui ne sont pas de leur avis ? – Il faudrait que nous fussions fous, dit le vieillard ; nous sommes tous ici du même avis, et nous n’entendons pas ce que vous voulez dire avec vos moines. » Candide à tous ces discours demeurait en extase, et disait en lui-même : « Ceci est bien différent de la Westphalie et du château de monsieur le baron : si notre ami Pangloss avait vu Eldorado, il n’aurait plus dit que le château de Thunder-ten-tronckh était ce qu’il y avait de mieux sur la terre ; il est certain qu’il faut voyager.

Կանդիդն անդադար հարցաքննում էր այդ բարի ծերուկին, նա ուզում էր իմանալ՝ Էլդորադոյում Աստծոն աղոթո՞ւմ են. «Մենք նրան ընդհանրապես չենք աղոթում, — ասում է բարի և հարգարժան իմաստունը, — մենք նրանից խնդրելու ոչինչ չունենք, նա մեզ տվել է այն ամենն, ինչ մեզ պետք է, մենք նրան անդադար շնորհակալություն ենք հայտնում»: Կանդիդը շատ էր ուզում տեսնել հոգևորականներին. «Ընկերներ, ասաց ծերունին, մենք բոլորս հոգևորականներ ենք, թագավորն ու բոլոր ընտանիքների ղեկավարներն ամեն առավոտ հանդիսավոր երգում են շնորհակալական երգեր, ու նրանց այդ գործում ուղեկցում է հինգ կամ վեց հազար երաժիշտ»: «Ո՞նց թե, ձեզ մոտ ընդհանրապես չկա՞ն վանականներ, ովքեր դասավանդում են, բանավիճում են, կառավարում են, դավեր են նյութում, ու ովքեր վառում են այն մարդկանց, ովքեր չեն կիսում իրենց կարծի՞քը»: — Երևի մենք հիմարներ ենք, ասում է ծերուկը, — այստեղ բոլորս նույն կարծիքն ունենք, և մենք չենք հասկանում այդ տեսակ վանականներ ունենալու իմաստը: Այս բոլոր խոսակցությունների ընթացքում Կանդիդն էքստազի մեջ էր, ինքն իրեն ասում էր. «Այս ամենը բավականին տարբերվում է Վեստֆալիայից և պարոն բարոնի դղյակից. եթե մեր ընկեր Պանգլոսը (փիլիսոփա) տեսներ Էլդորադոն, նա այլևս երբեք չէր ասի, որ Թունդըղտենտղոնխտի դղյակը երկրի վրա եղող լավագույն բանն էր. իրոք որ, պետք է շատ ճանապարհորդել»:

 

Ch. 18, p. 108 “Cacambo demanda à un grand officier comment il fallait s’y prendre pour saluer Sa Majesté ; si on se jetait à genoux ou ventre à terre ; si on mettait les mains sur la tête ou sur le derrière ; si on léchait la poussière de la salle ; en un mot, quelle était la cérémonie. « L’usage, dit le grand officier, est d’embrasser le roi et de le baiser des deux côtés. » Candide et Cacambo sautèrent au cou de Sa Majesté, qui les reçut avec toute la grâce imaginable et qui les pria poliment à souper.”

Կակամբոն մի բարձրաստիճան պաշտոնյայի հարցրեց, թե ինչպես է պետք իրեն պահել Նորեն Մեծությանը ողջունելու համար. արդյոք ծնկի՞ է պետք գալ՝ փորը գետնին հավասարեցնելով, ձեռքերը գլխի՞ն պետք է դնել, թե՞ հետույքի վրա, պե՞տք է լիզել հատակի փոշին, մի խոսքով, ինչպիսի՞ն էր ծիսակարգը: «Սովորույթը պահանջում է, ասում է բարձրաստիճան պաշտոնյան, թագավորին գրկել և համբուրել նրա այտերը երկու կողմից»: Կանդիդն ու Կակամբոն թռնում են Նորեն Մեծության գիրկը, ով նրանց ընդունում է աներևակայելի շնորքով և նրանց բարեկիրթ ձևով խնդրում իրեն հետ ճաշել:

 

Ch 109 “Candide demanda à voir la cour de justice, le parlement ; on lui dit qu’il n’y en avait point, et qu’on ne plaidait jamais. Il s’informa s’il y avait des prisons, et on lui dit que non. Ce qui le surprit davantage, et qui lui fit le plus de plaisir, ce fut le palais des sciences, dans lequel il vit une galerie de deux mille pas, toute pleine d’instruments de mathématique et de physique.“

«Կանդիդը խնդրում է իրեն ցույց տալ դատարանի շենքն ու պառլամենտը: Նրան ասում են, որ էդպիսի բաներ չկան, ու որ երբեք իրավական ձևով բողոքողներ չեն լինում: Նա ցանկանում է տեղեկանալ՝ բանտեր կա՞ն, և նրան ասում են, որ չկան: Նրան ամենից շատ զարմացնում է ու հաճույք պատճառում գիտությունների պալատը, որտեղ նա տեսնում է երկու հազար քայլի մեծության մի պատկերասրահ, լի մաթեմատիկական ու ֆիզիկական գործածության սարքերով:

Բողոքական Ժան Կալասը կաթոլիկ հոգևորականության ու պահպանողական ռեժիմի մեկ այլ զոհ էր: Նրան մեղադրեցին սեփական որդուն սպանելու մեջ, քանի որ բողոքական որդին իբր ցանկացել էր դառնալ կաթոլիկ: Վոլտերը մեծ ջանքեր է ներդնում, երեք տարի պայքարելով ու ամեն հնարավոր միջոց ձեռք առնելով, նա կարողանում է արդարացնել խոշտանգված Կալասին, ում ընտանիքի այլ անդամներ ևս բանտարկված էին, և նրանց էլ էր սպառնում մահապատիժ:

 

Ch. 18, p. 110 «Ils passèrent un mois dans cet hospice. Candide ne cessait de dire à Cacambo : « Il est vrai, mon ami, encore une fois, que le château où je suis né ne vaut pas le pays où nous sommes ; mais enfin Mlle Cunégonde n’y est pas, et vous avez sans doute quelque maîtresse en Europe. Si nous restons ici, nous n’y serons que comme les autres ; au lieu que si nous retournons dans notre monde seulement avec douze moutons chargés de cailloux d’Eldorado, nous serons plus riches que tous les rois ensemble, nous n’aurons plus d’inquisiteurs à craindre, et nous pourrons aisément reprendre Mlle Cunégonde. Ce discours plut à Cacambo : on aime tant à courir, à se faire valoir chez les siens, à faire parade de ce qu’on a vu dans ses voyages, que les deux heureux résolurent de ne plus l’être et de demander leur congé à Sa Majesté.

« Vous faites une sottise, leur dit le roi ; je sais bien que mon pays est peu de chose ; mais, quand on est passablement quelque part, il faut y rester ; je n’ai pas assurément le droit de retenir des étrangers ; c’est une tyrannie qui n’est ni dans nos moeurs, ni dans nos lois : tous les hommes sont libres ; partez quand vous voudrez…

«Նրանք այդ հյուրատանն անցկացրին մեկ ամիս: Կանդիդն անընդհատ ասում էր Կակամբոյին. «Ճիշտ է, իմ ընկեր, որ այն ամրոցը, որտեղ ծնվել եմ, այս պետության չափ չկա, բայց ի վերջո օրիորդ Կյունեգոնդն այստեղ չէ, և դուք էլ անկասկած սիրելի կին ունեք Եվրոպայում: Եթե մենք մնանք այստեղ, այստեղ մենք կլինենք մյուսների նման, այնինչ եթե վերադառնանք մեր աշխարհ միայն տասներկու ոչխար բեռնելով Էլդորադոյի քարերով, մենք կլինենք ավելի հարուստ, քան բոլոր թագավորները միասին, այլևս չենք վախենա ինկվիզիտորներից, և հեշտությամբ կկրողանանք ետ ստանալ օրիորդ Կյունեգոնդին: Այս մտորումները դուր եկան Կակամբոյին. մենք այնքա՛ն ենք սիրում փախչել, մերոնցականների շրջանում ստիպել մեզ արժևորել, ցուցադրաբար պատմել այն ամենը, ինչ տեսել ենք մեր ճանապարհորդությունների ընթացքում, այնքան որ այս երկուսը որոշեցին այլևս չմնալ Էլդորադոյում և Նորեն Մեծությանը խնդրեցին իրենց արձակել:

«Հիմարություն եք անում, — նրանց ասաց թագավորը, — ես շատ լավ գիտեմ, որ իմ երկիրը շատ մեծ չէ, բայց երբ նման վայրում ես հայտնվում, պետք է այդտեղ մնալ: Ես վստահաբար օտարերկրացիներին ետ պահելու իրավունք չունեմ. դա բռնապետության մի դրսևորում է, որը չկա ո՛չ մեր բարքերում, ո՛չ մեր օրենքներում, բոլոր մարդիկ ազատ են, հեռացեք երբ ցանկանաք…»:

 

Chapitre 19, p. 112 «En approchant de la ville, ils rencontrèrent un nègre étendu par terre, n’ayant plus que la moitié de son habit, c’est-à-dire d’un caleçon de toile bleue ; il manquait à ce pauvre homme la jambe gauche et la main droite. « Eh, mon Dieu ! lui dit Candide en hollandais, que fais- tu là, mon ami, dans l’état horrible où je te vois ?

— J’attends mon maître, M. Vanderdendur, le fameux négociant, répondit le nègre.

— Est-ce M. Vanderdendur, dit Candide, qui t’a traité ainsi ?

— Oui, monsieur, dit le nègre, c’est l’usage. On nous donne un caleçon de toile pour tout vêtement deux fois l’année. Quand nous travaillons aux sucreries, et que la meule nous attrape le doigt, on nous coupe la main ; quand nous voulons nous enfuir, on nous coupe la jambe : je me suis trouvé dans les deux cas. C’est à ce prix que vous mangez du sucre en Europe. Cependant, lorsque ma mère me vendit dix écus patagons sur la côte de Guinée, elle me disait : ” Mon cher enfant, bénis nos fétiches, adore-les toujours, ils te feront vivre heureux, tu as l’honneur d’être esclave de nos seigneurs les blancs, et tu fais par là la fortune de ton père et de ta mère.

“Hélas ! je ne sais pas si j’ai fait leur fortune, mais ils n’ont pas fait la mienne. Les chiens, les singes et les perroquets sont mille fois moins malheureux que nous. Les fétiches hollandais qui m’ont converti me disent tous les dimanches que nous sommes tous enfants d’Adam, blancs et noirs. Je ne suis pas généalogiste ; mais si ces prêcheurs disent vrai, nous sommes tous cousins issus de germains. Or vous m’avouerez qu’on ne peut pas en user avec ses parents d’une manière plus horrible.

— Ô Pangloss ! s’écria Candide, tu n’avais pas deviné cette abomination ; c’en est fait, il faudra qu’à la fin je renonce à ton optimisme.

— Qu’est-ce qu’optimisme ? disait Cacambo.

— Hélas ! dit Candide, c’est la rage de soutenir que tout est bien quand on est mal. » Et il versait des larmes en regardant son nègre, et en pleurant il entra dans Surinam.» (Code Noir de la France, l’esclavage et Voltaire).

Քաղաքին մոտենալով՝ նրանք հանդիպեցին մի նեգրի, որը փռված էր գետնին, միայն կիսով չափ էր հագնված, այսինքն կապույտ կտավից մի վարտիք էր հագը: Այս խեղճ մարդը չուներ ձախ ոտք ու աջ ձեռք:

— Վայ, Աստվա՛ծ իմ, — նրան հոլանդերենով ասաց Կանդիդը, — ի՞նչ ես անում այստեղ, ընկեր իմ, այս ահավոր վիճակում, որում ես քեզ տեսնում եմ»:

— Ես սպասում եմ իմ տիրոջը, պ. Վանդերդենդուրին, մեծածախ առևտրով զբաղվող հայտնի գործչին, — պատասխանեց նեգրը:

— Պ. Վանդերդենդո՞ւրն է, որ քեզ հետ այսպես է վարվել:

— Այո, պարոն, — ասում է ներգը, սա սովորական բան է: Մեզ որպես հագուստ տալիս են մի վարտիք տարին երկու անգամ: Երբ մենք աշխատում ենք շաքարի պլանտացիաներում ու քարով վնասում մեր մատը, մեր ձեռքն են կտրում, իսկ երբ ուզում ենք փախչել, կտրում են մեր ոտքը, ես ինձ այդ երկու իրավիճակներում էլ գտա: Այս գնի հաշվին է, որ դուք Եվրոպայում շաքար եք ուտում: Այնինչ, երբ իմ մայրն ինձ վաճառեց տաս էկյույի դիմաց Գվինեայի մոտակայքում, նա ինձ ասում էր. «Իմ սիրելի երեխա, օրհնի՛ր մեր կուռքերին, նրանց միշտ պաշտիր, նրանք քեզ երջանիկ կյանք կբերեն, դու սպիտակների՝ մեր տերերի, ստրուկը լինելու պատիվն ունես, և դու այդպիսով մեծ գումար ես բերում հորդ ու մորդ»:

— Է՜հ, ես չգիտեմ նրանց մեծ գումարով ապահովե՞լ եմ, թե չէ, բայց նրանք ինձ ոչ մի գումար չեն տվել: Շները, կապիկներն ու թութակները հազար անգամ պակաս դժբախտ են, քան մենք: Հոլանդացի կռապաշտները, որ ինձ իրենց կրոնին դարձի բերեցին, ինձ ամեն կիրակի ասում են, որ մենք բոլորս Ադամի երեխաներն ենք՝ սպիտակներն էլ, սևերն էլ: Ես տոհմաբան չեմ, բայց եթե այդ քարոզիչները ճիշտ են ասում, մենք բոլորս ազգակիցներ ենք: Բայց խոստովանեք, որ սեփական ազգակիցների հետ չի կարելի վարվել այսչափ ահավոր ձևով:

— Օ՜ Պանգլոս, — բղավեց Կանդիդը, — դու չէիր ասել այս պղծության մասին, — որոշված է, ես ի վերջո ստիպված կլինեմ հրաժարվել քո ուսուցանած օպտիմիզմից:

— Ի՞նչ է օպտիմիզմը, — հարցնում է Կակամբոն:

— Է՜հ, — ասում է Կանդիդը, — դա զարհուրեցնող դիրքորոշում է, որն ասում է, թե ամեն ինչ լավ է, երբ մենք վատ վիճակում ենք: Ու նա արցունքներ էր թափում՝ նայելով այդ սևամորթի վրա, ու լաց լինելով նա մտավ Սուրինամ: (1)

(1 — Ի դեպ, Վոլտերն ամբողջովին դեմ չէր ստրկատիրության գաղափարին, սակայն նա պնդում էր, որ ստրուկներին պետք է վերաբերել որպես մարդկանց, և ապահովել լավ պայմաններ նրանց համար: Հավանական է, որ այստեղ Վոլտերը նաև քննադատում էր Լուի 15-րդի «Սև օրենսգիրքը» , որը շատ ծանր պատիժներ էր նախատեսել անգամ փոքր զանցանքների համար, և Վերսալը կառուցող աշխատողները նույնպես կրում էին ծանր պատիժներ ու զրկանքներ):

Վոլտերի հերոսը՝ Կանդիդը, հանդիպում է սևամորթ ստրուկին, որի տերը կտրել է նրա ձեռքն ու ոտքը: «Այս գինը վճարելու հաշվին է, որ դուք Եվրոպայում շաքար եք ուտում», — ասում է ստրուկը:

Ch. 20, p. 119 «- Il faut que vous ayez le diable au corps, dit Candide. — Il se mêle si fort des affaires de ce monde, dit Martin, qu’il pourrait bien être dans mon corps, comme partout ailleurs ; mais je vous avoue qu’en jetant la vue sur ce globe, ou plutôt sur ce globule, je pense que Dieu l’a abandonné à quelque être malfaisant ; j’en excepte toujours Eldorado. Je n’ai guère vu de ville qui ne désirât la ruine de la ville voisine, point de famille qui ne voulût exterminer quelque autre famille. Partout les faibles ont en exécration les puissants devant lesquels ils rampent, et les puissants les traitent comme des troupeaux dont on vend la laine et la chair. Un million d’assassins enrégimentés, courant d’un bout de l’Europe à l’autre, exerce le meurtre et le brigandage avec discipline pour gagner son pain, parce qu’il n’a pas de métier plus honnête ; et dans les villes qui paraissent jouir de la paix et où les arts fleurissent, les hommes sont dévorés de plus d’envie, de soins et d’inquiétudes qu’une ville assiégée n’éprouve de fléaux. Les chagrins secrets sont encore plus cruels que les misères publiques. En un mot, j’en ai tant vu, et tant éprouvé, que je suis manichéen.»

— Ձեր մարմնում երևի սատանան է բնակվում, — ասում է Կանդիդը: Նա այնքան է խառնվում այս աշխարհի գործերի մեջ, ասում է Մարտինը, որ գուցե և իրոք իմ մարմնում էլ լինի, ինչպես որ ամեն տեղ: Բայց ես ձեզ խոստովանում եմ, որ երբ այս մոլորակին, ավելի շուտ մոլորակիկին եմ նայում, ես մտածում եմ, որ Աստված այն լքել է հօգուտ չար մի էակի, չհաշված միայն Էլդորադոն: Ես երբեք չեմ տեսել մի քաղաք, որը չուզենար հարևան քաղաքը փլատակ վիճակում տեսներ, ոչ մի ընտանիք չկա, որ չուզենար ոչնչացնել մեկ այլ ընտանիք: Ամենուր թույլերը դատապարտում են ուժեղներին, որոնց առջև իրենք սողում են, իսկ ուժեղները նրանց վերաբերում են որպես նախրի, որի բուրդն ու միսը վաճառքի են հանում: Մի միլիոն զորակոչված մարդասպան, վազելով Եվրոպայի մի ծայրից մյուսը, կարգապահորեն իրականացնում են սպանություն ու կողոպուտ իրենց հացը վաստակելու համար, որովհետև դրանից ավելի ազնիվ մասնագիտություն չկա: Իսկ այն քաղաքներում, որոնք կարծես վայելում են խաղաղություն և որտեղ արվեստն է ծաղկում, մարդկանց կլանել է այնքան նախանձ, կարիք ու անհանգստություն, ինչքան որ չի գտնվի պատուհաս որևէ պաշարված քաղաքում: Իսկ գաղտնի պահվող կարիքներն ավելի տխրեցնող են, քան հանրային ընչազրկությունները: Մի խոսքով, ես այնքան բան եմ տեսել, ու այնքան եմ դրանում համոզվել, որ մանիքեական եմ:

 

 

p. 120 «Le capitaine français aperçut bientôt que le capitaine du vaisseau submergeant était espagnol, et que celui du vaisseau submergé était un pirate hollandais ; c’était celui-là même qui avait volé Candide. Les richesses immenses dont ce scélérat s’était emparé furent ensevelies avec lui dans la mer, et il n’y eut qu’un mouton de sauvé. « Vous voyez, dit Candide à Martin, que le crime est puni quelquefois : ce coquin de patron hollandais a eu le sort qu’il méritait. — Oui, dit Martin, mais fallait-il que les passagers qui étaient sur son vaisseau périssent aussi ? Dieu a puni ce fripon, le diable a noyé les autres. »

Ֆրանսիացի նավապետը շուտով նկատեց, որ խորտակող նավի նավապետն իսպանացի էր, իսկ խորտակվող նավինը՝ հոլանդացի մի ծովահեն. այն նույն մարդն էր, ով կողոպտել էր Կանդիդին: Այն անծայրածիր հարստությունը, որն այս ոճրագործը խլել էր, իր հետ թաղվեցին ծովի գրկում, և մնաց միայն մի ոչխար, որ փրկվեց: «Տեսնո՞ւմ եք, Մարտինին ասում է Կանդիդը, որ հանցանքը երբեմն պատժվում է. այս հոլանդացի սրիկա նավապետը ստացավ այն, ինչին արժանի էր: — Այո, ասում է Մարտինը, բայց արդյոք արդա՞ր էր, որ չքվեցին նաև այն ուղևորները, որ իր հետ նավի մեջ էին: — Աստված պատժեց սրիկային, իսկ Սատանան խորտակեց մնացածին:

 

Chapitre 24, page 140 “Ah ! monsieur, si vous pouviez vous imaginer ce que c’est que d’être obligée de caresser indifféremment un vieux marchand, un avocat, un moine, un gondolier, un abbé ; d’être exposée à toutes les insultes, à toutes les avanies ; d’être souvent réduite à emprunter une jupe pour aller se la faire lever par un homme dégoûtant ; d’être volée par l’un de ce qu’on a gagné avec l’autre ; d’être rançonnée par les officiers de justice, et de n’avoir en perspective qu’une vieillesse affreuse, un hôpital et un fumier, vous concluriez que je suis une des plus malheureuses créatures du monde.» Candide remarque que Paquette semblait être trèes heureuse quand il l’a vu, et voilà ce qu’elle répondit: “Ah ! monsieur, c’est encore là une des misères du métier. J’ai été hier volée et battue par un officier, et il faut aujourd’hui que je paraisse de bonne humeur pour plaire à un moine.”

(Պատմվածքի այս հատվածում Կանդիդը փորձում է իր ուղեկից ընկերներից մեկին՝ Մարտինին, ապացուցել, որ աշխարհում կան նաև երջանիկ մարդիկ, և այդ պատճառով նա փողոցում մոտենում է տարբեր կերպարների, հարցեր տալի նրանց: Կանդիդը պատահաբար հանդիպում է Պաքետին, ով նույնպես ապրել է իր հետ մի դղյակում, մինչև այդ դղյակի կործանումն ու տանտերերի դաժան սպանությունը: Մարմնավաճառ դարձած կինը պատմում է իր ճակատագրի մասին)

«Ա՜խ, պարոն, եթե միայն կարողանայիք պատկերացնել, թե ինչ է նշանակում ստիպված լինել անտարբերությամբ շոյել  ծեր առևտրականի, փաստաբանի, վանահոր,  գոնդոլավարի, վանականի, արժանանալ ամեն տեսակի վիրավորանքի,  ամեն տեսակի նախատինքի, հաճախ պարտավորված լինել հագնել ընդամենը մի կարճ կիսաշրջազգեստ ու գնալ, որ դա վրայիցդ հանի մի տհաճ տղամարդ, մեկը թալանի այն, ինչը տվել է մի ուրիշը, շորթվել օրենքի ներկայացուցիչների կողմից, և որպես հեռանկար ունենալ մի ահավոր ծերություն հիվանդանոցում կամ գոմաղբի մեջ, դուք կենթադրեք, որ ես աշխարհի ամենադժբախտ էակներից մեկն եմ… Կանդիդը նշում է, որ Պաքետը շատ ուրախ տեսք ուներ, երբ ինքը նրան տեսավ, ինչին Պաքետը պատասխանում է. «Ա՜խ, պարոն, դա այս մասնագիտության մեկ այլ տխուր մանրամասներից մեկն է: Երեկ ինձ բռնաբարել ու ծեծել է մի ոստիկան, իսկ այսօր ես ստիպված եմ ձևացնել, թե բարձր տրամադրություն ունեմ, որպեսզի վանականն ինձ հավանի»:

 

Candide continue d’interroger le theatin qui accompagnait Paquette pour savoir s’il lui, il est heureux. La reponse du theatin, frère Giroflée:

— Ma foi, monsieur je voudrais que tous les théatins fussent au fond de la mer. J’ai été tenté cent fois de mettre le feu au couvent, et d’aller me faire turc. Mes parents me forcèrent à l’âge de quinze ans d’endosser cette détestable robe, pour laisser plus de fortune à un maudit frère aîné que Dieu confonde ! La jalousie, la discorde, la rage, habitent dans le couvent. Il est vrai que j’ai prêché quelques mauvais sermons qui m’ont valu un peu d’argent, dont le prieur me vole la moitié  le reste me sert à entretenir des filles ; mais, quand je rentre le soir dans le monastère, je suis prêt de me casser la tête contre les murs du dortoir ; et tous mes confrères sont dans le même cas. »

Կանդիդը շարունակում է հարցաքննել մեկ այլ մարդու, Պաքետին ուղեկցող մի վանականի, իմանալու համար՝ արդյոք վերջինս երջանի՞կ է: Վանականը, եղբայր Ժիղոֆլեն, պատասխանում է.

«Պարոն, ես կուզենայի, որ բոլոր վանականները ծովի հատակում հայտնվեին: Հարյուր անգամ  մենաստանը վառելու ու թուրք դառնալու գայթակղություն եմ ունեցել: Ծնողներս տասնհինգ տարեկանում ինձ ստիպել են վրաս գցեմ այս ատելի հագուստը, որպեսզի անիծյալ եղբորս ավելի շատ գումար թողնեն որպես ժառանգություն… Նախանձը, անհամաձայնությունն ու կատաղությունն են բնակվում մենաստանում:  Ճիշտ է, որ ես մի քանի վատ քարոզ եմ կարդացել, որոնք ինձ բերում են գումար, որի կեսն ինձնից գողանում է իմ վերադասը, իսկ մնացածն ինձ ծառայում է աղջիկներ վարձելու համար, բայց երբ երեկոյան վերադառնում եմ վանք, պատրաստ եմ գլուխս ննջասենյակի պատերով տալ, ու բոլոր մյուս եղբայրները նույն վիճակում են»:

Il y avait dans le voisinage un derviche très fameux, qui passait pour le meilleur philosophe de la Turquie ; ils allèrent le consulter ; Pangloss porta la parole, et lui dit : « Maître, nous venons vous prier de nous dire pourquoi un aussi étrange animal que l’homme a été formé. De quoi te mêles−tu ? dit le derviche, est−ce là ton affaire ? Mais, mon Révérend Père, dit Candide, il y a horriblement de mal sur la terre. Qu’importe, dit le derviche, qu’il y ait du mal ou du bien ?  De quoi te mêles−tu ? dit le derviche, est−ce là ton affaire ? Mais, mon Révérend Père, dit Candide, il y a horriblement de mal sur la terre.  Qu’importe, dit le derviche, qu’il y ait du mal ou du bien ? Quand Sa Hautesse envoie un vaisseau en Égypte, s’embarrasse−t−elle si les souris qui sont dans le vaisseau sont à leur aise ou non ?  Que faut−il donc faire ? dit Pangloss.  Te taire, dit le derviche. Je me flattais, dit Pangloss, de raisonner un peu avec vous des effets et des causes, du meilleur des mondes possibles, de l’origine du mal, de la nature de l’âme et de l’harmonie préétablie. » Le derviche, à ces mots, leur ferma la porte au nez.

(Կանդիդն իր ուղեկիցների հետ արդեն Կոստանդնուպոլսում է, և ձանձրույթից նրանք չգիտեն, թե ինչով զբաղվեն կյանքում, ու որոշում են գտնել ապրելու իմաստը: Պանգլոսը Կանդիդի ուսուցիչն է, ինքը հարգված փիլիսոփա, լավատեսության կողմնակից, և ահա նրանց հոգևոր ճանապարհորդությունը.)

Նրանց հարևանությամբ ապրում էր մի շատ հայտնի դերվիշ, ով համարվում էր Թուրքիայի լավագույն փիլիսոփան: Նրանք գնացին վերջինից խորհուրդ ստանալու: Պանգլոսը խոսք վերցրեց՝ ասելով. «Ուսուցիչ, մենք եկել ենք Ձեզ խնդրելու մեզ ասեք, թե ինչու է մարդու նման տարօրինակ մի կենդանի արարվել:

— Ինչի՞ մեջ ես քիթդ խոթում, ասաց դերվիշը, դա քո գո՞րծն է:

— Բայց իմ պատվելի հայր, ասում է Կանդիդը, երկրի վրա ահավոր շատ չարիք կա:

-Ի՞նչ կարևոր է, ասում է Դերվիշը, չարիք կա, թե բարիք:  Երբ Նորեն Մեծությունը նավ է ուղարկում Եգիպտոս, նավն արդյոք անհանգստանո՞ւմ է նրանով, թե իր մեջ եղող մկները իրենց հանգիստ են զգում թե ոչ:

-Ուրեմն ի՞նչ է պետք անել, ասում է Պանգլոսը:

— Պետք է սսկվել, պատասխանում է դերվիշը:

— Ես հույս ունեի, ասում է Պանգլոսը, Ձեզ հետ մի քիչ խորհել պատճառների ու հետևանքների, գոյություն ունեցող աշխարհներից լավագույնի, չարի ծագման, հոգու էության ու նախասահմանված ներդաշնակության շուրջ:Այս բառերը լսելով Դերվիշը դուռը շրխկացնում է նրանց դեմքին:

 

Pangloss, qui était aussi curieux que raisonneur, lui demanda comment se nommait le muphti qu’on venait d’étrangler. « Je n’en sais rien, répondit le bonhomme, et je n’ai jamais su le nom d’aucun muphti ni d’aucun vizir. J’ignore absolument l’aventure dont vous me parlez ; je présume qu’en général ceux qui se mêlent des affaires publiques périssent quelquefois misérablement, et qu’ils le méritent ; mais je ne m’informe jamais de ce qu’on fait à Constantinople…

(Après le discours avec le derviche, c’est un simple musulman qui acceuille Candide et ses compagnon dans un village pas loin de Constantinople.)

« Vous devez avoir, dit Candide au Turc, une vaste et magnifique terre ? Je n’ai que vingt arpents, répondit le Turc ; je les cultive avec mes enfants ; le travail éloigne de nous trois grands maux : l’ennui, le vice, et le besoin. »

(Դերվիշի հետ զրուցելուց հետո Կանդիդին ու իր ուղեկիցներին հյուրընկալում է մի սովորական մահմեդական, Կոստանդնուպոլսից ոչ շատ հեռու մի գյուղում)

— Հավանաբար, ասում է Կանդիդը, Դուք ունեք մեծ ու հիասքանչ հողատարածք:

— Ես ընդամենը մի համեստ հողակտոր ունեմ, պատասխանում է թուրքը, ես այն մշակում եմ իմ երեխաների հետ: Աշխատանքը մեզ հեռու է պահում երեք մեծ չարիքից. ձանձրույթ, վատ սովորություններ, և կիրք»:   

 

Vous savez… Je sais aussi, dit Candide, qu’il faut cultiver notre jardin. Vous avez raison, dit Pangloss : car, quand l’homme fut mis dans le jardin d’Éden, il y fut mis ut operaretur eum, pour qu’il travaillât, ce qui prouve que l’homme n’est pas né pour le repos. Travaillons sans raisonner, dit Martin ; c’est le seul moyen de rendre la vie supportable. »

(Թուրք գյուղացու տանը նրանք բացահայտում են կյանքի իմաստը, և տուն վերադառնալուց հետո պատմվածքն ավարտվում է հետևյալ խոսակցությամբ)

— Գիտեք, ես նաև գիտեմ, ասում է Կանդիդը, որ պետք է մշակել մեր այգին:

— Ճիշտ եք, ասում է Պանգլոսը, քանզի երբ մարդուն տեղադրեցին Էդեմի այգում, նրան այնտեղ դրեցին, որպեսզի ut operaretur eum, որպեսզի նա աշխատեր, ինչն ապացուցում է, որ մարդը հանգստանալու համար չէ, որ ծնված է:

— Աշխատենք առանց մտածելու, ասում է Մարտինը, դա կյանքը տանելի դարձնելու միակ միջոցն է:

 

Լեոնարդ Բերնստեյնը գրել է համանուն հումորային օպերետա Վոլտերի աշխատության հիման վրա. 

 

ՎՈԼՏԵՐԻ ՈՐՈՇ ՄՏՔԵՐԻՑ

«Tant qu’il y aura des fripons et des imbéciles, il y aura des religions. La nôtre est sans contredit la plus ridicule, la plus absurde, et la plus sanguinaire qui ait jamais infecté le monde»  1767

«Քանի դեռ կան սրիկաներ ու հիմարներ, կլինեն նաև կրոններ: Իսկ մեր կրոնը [քրիստոնեությունը], անկասկած, ամենածիծաղելի, ամենաանհեթեթ ու ամենաարյունարբու կրոնն է, որը երբևէ վարակել է աշխարհը», 1767

 

 

“L’homme est né pour l’action, comme le feu tend en haut et la pierre en bas. N’être point occupé et n’exister pas est la même chose pour l’homme.”

«Մարդը ծնվել է գործելու համար, ինչպես որ կրակն է վերև բարձրանում ու քարը վայր ընկնում: Որևէ զբաղմունք չունենալն ու գոյություն չունենալը մարդու համար նույն բանն է նշանակում»:

 

“N’est-il pas honteux que les fanatiques aient du zèle et que les sages n’en aient pas?”

«Ամոթալի չէ՞, երբ մոլեռանդներն ունենում են մեծ եռանդ, իսկ իմաստունները՝ ոչ»:

 

“Quand les fakirs veulent voir la lumière céleste, ce qui est très commun parmi eux, ils tournent les yeux vers le bout de leur nez.”

«Երբ ֆակիրներն ուզում են տեսնել տիեզերական լույսը, ինչը նրանց մոտ շատ ընդունված բան է, նրանք իրենց հայացքներն ուղղում են դեպի իրենց քթի ծայրը»:

«Մոլեռանդություն կամ Մուհամեդ»-ը Վոլտերի գրած ողբերգություններից է, որը դարձավ սիրված ներկայացում հանդիսատեսի կողմից, բայց հոգևոր դասի ջանքերով շուտով արգելվում է: Վոլտերը խոստովանում է, որ Մուհամեդի անվան տակ իրականում ներկայացնում է կաթոլիկ եկեղեցու և ժակոբին հոգևորականների կատարած հանցանքներն ու կամայականությունները:

Իր իսկ խոսքերով ասած, «Ես մահանում եմ՝ պաշտելով Աստծոն, սիրելով ընկերներիս, չատելով թշնամիներիս, և ատելով սնապաշտությունը»:

Վոլտերի մեծագույն նպատակներից էր, իր ասելով «փշրել խայտառակությունը»՝ սնապաշտությունը, մոլեռանդությունն ու անհանդուրժողականությունը: Իր նամակների վերջում էլ, հատկապես մի քանի աղմկահարույց դատական գործերից հետո, որոնց մասին արդեն խոսել եմ վերևում, հաճախ թողնում էր «Ecr.lInf.» հապավումը, «Écrasez l’Infâme», փշրել խայտառակությունը, արտահայտությունը:

Միացի՛ր մեր ֆեյսբուքյան էջին

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 46 other followers

%d bloggers like this: